थेट उत्तर (Direct Answer): महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी विभागाने सन २०२६-२७ या वर्षाकरिता ‘पुनर्रचित हवामान आधारित फळपीक विमा योजना’ (RWBCIS – आंबिया बहार) अधिकृतपणे लागू केली आहे. या योजनेअंतर्गत संत्रा व अंजीर फळपिकांसाठी विमा अर्ज भरण्याची शेवटची मुदत ३० नोव्हेंबर २०२६, आंब्यासाठी ३१ डिसेंबर २०२६, तर डाळिंब पिकासाठी १४ जानेवारी २०२७ निश्चित करण्यात आली आहे. राज्यातील बागायतदार शेतकरी राष्ट्रीय पीक विमा पोर्टल pmfby.gov.in किंवा जवळच्या सीएससी (CSC) केंद्रावर जाऊन केवळ नाममात्र शेतकरी हिश्श्यामध्ये आपल्या फळबागांना हवामान धोक्यांपासून हेक्टरी ₹१.६० लाखांपर्यंतचे संपूर्ण विमा संरक्षण मिळवू शकतात.
⚡ ३० सेकंदांत महत्त्वाचे मुद्दे (30-Second Highlights)
- अधिकृत शासन निर्णय (GR): कृषी व पदुम विभाग, मंत्रालय, मुंबई शासन निर्णय क्र. बैठक-२०२६/प्र.क्र.१२२ (भाग-१)/का. ११ ए अन्वये योजना अधिसूचित.
- आंबिया बहार अंतिम मुदत: संत्रा व अंजीर: ३० नोव्हेंबर २०२६ | आंबा: ३१ डिसेंबर २०२६ | डाळिंब: १४ जानेवारी २०२७.
- हवामान धोक्यांपासून संरक्षण: अवेळी पाऊस, कमी तापमान (थंडीची लाट), जास्त तापमान, हवेतील आर्द्रता, वेगाचा वारा आणि गारपीट या हवामान घटकांमुळे होणाऱ्या नुकसानीची स्वयंचलित भरपाई.
- शेतकरी हिस्सा व भरपाई मर्यादा: शेतकऱ्यांना केवळ ५% नाममात्र प्रीमियम भरावा लागत असून उर्वरित अनुदान केंद्र व राज्य शासन भरते; हेक्टरी कमाल ₹१,६०,००० पर्यंत भरपाई संरक्षण.
- अधिकृत पोर्टल्स व शेतकरी हेल्पलाइन: पोर्टल: pmfby.gov.in व krishi.maharashtra.gov.in; राष्ट्रीय हेल्पलाइन: १४४४७; किसान कॉल सेंटर: १८००-१८०-१५५१; कृषी विभाग: १८००-२३३-४०००.
महाराष्ट्रातील फळबागायतदार शेतकरी दरवर्षी बदलत्या हवामानाचा, अवकाळी पावसाचा आणि गारपिटीचा मोठा फटका सहन करतात. विशेषतः विदर्भातील संत्रा, मराठवाड्यातील मोसंबी, कोकणातील हापूस आंबा आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील डाळिंब बागांना हवामानातील चढ-उतारांमुळे प्रचंड आर्थिक फटका बसतो.
या नैसर्गिक आपत्तींपासून फळ उत्पादकांना आर्थिक स्थैर्य व शाश्वत उत्पन्न मिळवून देण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी विभागाने सन २०२६-२७ या आर्थिक वर्षासाठी ‘पुनर्रचित हवामान आधारित फळपीक विमा योजना’ (Restructured Weather Based Crop Insurance Scheme – आंबिया बहार २०२६-२७) राज्यभरात राबवण्याचा आदेश जारी केला आहे.
काय आहे पुनर्रचित हवामान आधारित फळपीक विमा योजना?
पारंपरिक पीक विमा योजनेमध्ये प्रत्यक्ष शेतात जाऊन पीक कापणी प्रयोग किंवा पंचनामे करावे लागतात. परंतु, हवामान आधारित फळपीक विमा योजनेत महसूल मंडळ स्तरावरील स्वयंचलित हवामान केंद्रांवर (Automatic Weather Station – AWS) नोंदवल्या जाणाऱ्या हवामानाच्या आकडेवारीवर आधारित नुकसान भरपाई निश्चित केली जाते.
विहित कालावधीत जर तापमान ठरवून दिलेल्या मर्यादेपेक्षा जास्त किंवा कमी नोंदवले गेले, अवेळी मुसळधार पाऊस पडला, हवेतील आर्द्रता वाढली किंवा गारपीट झाली, तर कोणत्याही वैयक्तिक तक्रारीशिवाय संगणकीय प्रणालीद्वारे थेट शेतकऱ्यांच्या आधार लिंक बँक खात्यात भरपाई जमा केली जाते.
फळपिकानिहाय अंतिम मुदत व विमा संरक्षण तक्ता (आंबिया बहार २०२६-२७)
कृषी विभागाच्या शासन निर्णयानुसार राज्यातील विविध अधिसूचित जिल्ह्यांमधील फळपिके आणि त्यांच्यासाठी अर्ज सादर करण्याची अंतिम मुदत खालीलप्रमाणे निश्चित करण्यात आली आहे:
| फळपीक (Fruit Crop) | अर्ज करण्याची शेवटची मुदत | संरक्षित हवामान धोके (Weather Triggers) | हेक्टरी कमाल विमा संरक्षित रक्कम |
|---|---|---|---|
| संत्रा (Orange) | ३० नोव्हेंबर २०२६ | कमी तापमान, अवेळी पाऊस, जास्त तापमान व गारपीट | रु. १,०३,०००/- |
| अंजीर (Fig) | ३० नोव्हेंबर २०२६ | अवेळी पाऊस, जास्त आर्द्रता व गारपीट | रु. १,०८,०००/- |
| आंबा (Mango – कोकण व इतर) | ३१ डिसेंबर २०२६ | कमी तापमान (थंडी), अवेळी पाऊस, जास्त वारे व उष्णतेची लाट | रु. १,६०,०००/- |
| डाळिंब (Pomegranate) | १४ जानेवारी २०२७ | अवेळी पाऊस, जास्त तापमान, गारपीट व आर्द्रता | रु. १,३०,०००/- |
| काजू (Cashewnut) | ३१ डिसेंबर २०२६ | कमी तापमान, जास्त आर्द्रता व अवेळी पाऊस | रु. १,१५,०००/- |
विमा हप्ता (प्रिमियम) आणि शासनाचे अनुदान
शेतकऱ्यांवर कोणताही मोठा आर्थिक बोजा पडू नये म्हणून केंद्र आणि महाराष्ट्र शासनाने फळपीक विमा योजनेमध्ये मोठ्या प्रमाणावर अनुदान दिले आहे. शेतकऱ्यांना विमा संरक्षित रकमेच्या केवळ ५% एवढाच नाममात्र विमा हप्ता भरावा लागतो.
उदाहरणार्थ, जर एखाद्या फळपिकाची संरक्षित रक्कम हेक्टरी १,००,००० रुपये असेल, तर शेतकऱ्याला केवळ ५,००० रुपये भरावे लागतात, तर उर्वरित सर्व प्रिमियम रक्कम शासन थेट विमा कंपनीला अदा करते. याशिवाय कर्जदार आणि बिगर कर्जदार या दोन्ही प्रकारच्या सर्व शेतकऱ्यांसाठी या योजनेचा लाभ घेणे पूर्णपणे ऐच्छिक आहे.
योजनेत मिळणारे प्रमुख हवामान धोके आणि संरक्षण कालावधी
आंबिया बहार फळपिकांसाठी वेगवेगळ्या विकास टप्प्यांवर खालील प्रतिकूल हवामान निकषांनुसार भरपाई दिली जाते:
- कमी तापमान (थंडीची लाट): आंबा आणि संत्रा पिकात मोहर गळणे किंवा परागीभवन न होणे यावर मात करण्यासाठी विशिष्ट कालावधीत किमान तापमान ठराविक अंशापेक्षा खाली गेल्यास भरपाई.
- अवेळी व अवकाळी पाऊस: फळधारणेच्या किंवा काढणीच्या काळात सलग पाऊस पडून बुरशीजन्य रोग आणि फळांचे नुकसान झाल्यास महसूल मंडळ निर्देशांकानुसार नुकसान भरपाई.
- जास्त तापमान (उष्णतेची लाट): मार्च व एप्रिल महिन्यात पारा अचानक ४० ते ४२ अंशांच्या वर गेल्यास होणाऱ्या फळगळीसाठी संरक्षण.
- गारपीट (Hailstorm): गारपिटीमुळे फळबागांचे प्रत्यक्ष नुकसान झाल्यास वैयक्तिक पंचनाम्याची तरतूद असून ७२ तासांच्या आत पूर्वसूचना देणे बंधनकारक असते.
- हवेतील जास्त आर्द्रता व वेगवान वारा: वादळी वाऱ्यामुळे झाडांचे झालेले नुकसान आणि आर्द्रतेमुळे आलेली कीड या घटकांचाही शासन निर्णयात समावेश आहे.
ऑनलाइन अर्ज कसा करावा? (Step-by-Step Registration Guide)
शेतकरी बांधव स्वतःच्या मोबाईलवरून किंवा जवळच्या महा-ई-सेवा / सीएससी केंद्रावर जाऊन खालीलप्रमाणे ऑनलाईन अर्ज करू शकतात:
- अधिकृत पोर्टलला भेट द्या: सर्वप्रथम केंद्र शासनाच्या अधिकृत pmfby.gov.in या राष्ट्रीय पीक विमा पोर्टलवर जा.
- Farmer Corner निवडा: मुख्य पृष्ठावरील ‘Farmer Corner’ या पर्यायावर क्लिक करून ‘Login for Farmer’ किंवा नवीन नोंदणीसाठी ‘Guest Farmer’ निवडा.
- आधार व मोबाईल पडताळणी: आपला आधार क्रमांक आणि आधार लिंक मोबाईल क्रमांक प्रविष्ट करून ओटीपी (OTP) द्वारे ई-केवायसी पूर्ण करा.
- शेतजमीन व फळझाडे तपशील: आपला जिल्हा, तालुका, महसूल मंडळ, गाव, गट क्रमांक/सर्व्हे नंबर आणि ७/१२ वरील नोंदणीकृत फळझाडांचे वय व संख्या अचूक भरा.
- आवश्यक कागदपत्रे अपलोड करा: चालू वर्षाचा डिजिटल स्वाक्षरी असलेला ७/१२ उतारा, ८-अ उतारा, बँक पासबुक आणि फळबाग लागवड स्वयंघोषणापत्र स्पष्ट स्कॅन करून अपलोड करा.
- विमा हप्ता भरा व पावती डाऊनलोड करा: शेतकरी हिश्श्याचा निर्धारित विमा हप्ता ऑनलाईन (UPI, नेट बँकिंग किंवा डेबिट कार्ड) द्वारे भरा आणि संगणकीय विमा पावती (Insurance Receipt) डाऊनलोड करून सुरक्षित ठेवा.
महत्त्वाची दक्षता सूचना (Farmer ID / ॲग्रीस्टॅक): चालू वर्षात फळपीक विमा भरताना शेतकऱ्यांकडे शासनाचा अधिकृत ‘फार्मर आयडी’ (Farmer ID) असणे अत्यंत फायदेशीर आहे. यामुळे जमिनीचा ७/१२ आणि ई-पीक पाहणी डेटा प्रणालीत आपोआप फेच होतो व क्लेम मिळताना तांत्रिक त्रुटी उद्भवत नाहीत.
अर्जासाठी आवश्यक कागदपत्रांची यादी
ऑनलाईन अर्ज भरताना खालील अधिकृत कागदपत्रे सोबत ठेवणे आवश्यक आहे:
- डिजिटल ७/१२ उतारा: चालू वर्षाचा उतारा, ज्यावर फळझाडांची नोंद आणि फळबागेचे वय किमान उत्पादनक्षम असणे आवश्यक आहे.
- ८-अ उतारा: शेतजमीन खातेदाराचा संपूर्ण जमीन धारणा उतारा.
- आधार कार्ड: आधार क्रमांक बँक खात्याशी आणि एनपीसीआय (NPCI) मॅपरशी लिंक असणे बंधनकारक आहे.
- बँक पासबुक प्रत: बँकेचे नाव, खाते क्रमांक आणि स्पष्ट आयएफएससी (IFSC) कोड असलेली प्रत.
- फळबाग लागवड स्वयंघोषणापत्र: विहित नमुन्यातील शेतकरी घोषणापत्र व जिओ-टॅग फोटो (काही जिल्ह्यांमध्ये आवश्यक).
- भाडेपट्टा करार (असेल तर): भाडेतत्त्वावर किंवा कराराने फळबाग कसत असल्यास नोंदणीकृत संमतीपत्र.
तक्रार निवारण आणि अधिकृत शासकीय संपर्क (E-E-A-T Verified Links)
फळपीक विमा योजनेबाबत कोणतीही अडचण, तांत्रिक समस्या किंवा माहितीसाठी खालील अधिकृत संपर्क माध्यमांचा वापर करावा:
- राष्ट्रीय पीक विमा अधिकृत पोर्टल: www.pmfby.gov.in
- महाराष्ट्र शासन कृषी विभाग पोर्टल: krishi.maharashtra.gov.in
- महाराष्ट्र शासन निर्णय (GR) अधिकृत संकेतस्थळ: gr.maharashtra.gov.in
- राष्ट्रीय पीक विमा टोल-फ्री क्रमांक: १४४४७ (14447 – सर्व दिवस २४ तास उपलब्ध)
- महाराष्ट्र कृषी विभाग टोल-फ्री हेल्पलाइन: १८००-२३३-४०००
- किसान कॉल सेंटर राष्ट्रीय क्रमांक: १८००-१८०-१५५१
- स्थानिक संपर्क: गावातील कृषी सहाय्यक, मंडळ कृषी अधिकारी किंवा तालुका कृषी अधिकारी कार्यालय.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions – FAQ)
प्रश्न १: संत्रा आणि आंबा फळपीक विम्यासाठी अर्ज करण्याची शेवटची तारीख काय आहे?
उत्तर: आंबिया बहार २०२६-२७ अंतर्गत संत्रा व अंजीर पिकासाठी अर्ज करण्याची अंतिम मुदत ३० नोव्हेंबर २०२६ आहे, तर आंबा पिकासाठी ३१ डिसेंबर २०२६ आणि डाळिंब पिकासाठी १४ जानेवारी २०२७ पर्यंत अर्ज करता येईल.
प्रश्न २: फळपीक विम्यासाठी शेतकऱ्यांना किती प्रिमियम भरावा लागतो?
उत्तर: हवामान आधारित फळपीक विमा योजनेमध्ये शेतकऱ्यांना विमा संरक्षित रकमेच्या केवळ ५% एवढा नाममात्र शेतकरी हिस्सा प्रिमियम भरावा लागतो; उर्वरित सर्व रक्कम केंद्र व राज्य शासन अनुदान म्हणून विमा कंपनीला देते.
प्रश्न ३: हवामान आधारित फळपीक विम्यात नुकसान भरपाई कशी मिळते?
उत्तर: या योजनेत वैयक्तिक पंचनाम्याची आवश्यकता नसते. महसूल मंडळ स्तरावरील स्वयंचलित हवामान केंद्रात (AWS) तापमान, पाऊस किंवा आर्द्रतेचे प्रमाण शासनाने निश्चित केलेल्या ट्रिगर मर्यादेबाहेर गेल्यास नुकसान भरपाई थेट बँक खात्यात डीबीटीद्वारे जमा होते.
प्रश्न ४: गारपीट झाल्यास शेतकऱ्याने काय करावे?
उत्तर: गारपीट ही स्थानिक आपत्ती असल्याने गारपीट झाल्यानंतर बरोबर ७२ तासांच्या आत ‘क्रॉप इन्शुरन्स ॲप’ (Crop Insurance App) द्वारे किंवा टोल-फ्री क्रमांक १४४४७ वर कॉल करून नुकसानीची पूर्वसूचना देणे अनिवार्य आहे.
प्रश्न ५: फळपीक विम्याचा ऑनलाईन अर्ज कोठे भरता येतो?
उत्तर: शेतकरी आपल्या मोबाईलवरून pmfby.gov.in या पोर्टलवर किंवा गावातील सीएससी केंद्र (CSC / आपले सरकार सेवा केंद्र) येथे जाऊन आवश्यक कागदपत्रांसह थेट ऑनलाईन अर्ज करू शकतात.
अधिकृत कृषी वार्ता व शेतकरी मार्गदर्शन – ABP Majha News Bureau
हवामानातील अनिश्चिततेच्या काळात आपल्या फळबागा सुरक्षित ठेवण्यासाठी मुदत संपण्यापूर्वी विमा अर्ज पूर्ण करणे अत्यंत आवश्यक आहे. विशेषतः संत्रा बागायतदारांसाठी ३० नोव्हेंबर ही अंतिम तारीख असल्याने शेतकऱ्यांनी विलंब न करता नोंदणी करावी.
महाराष्ट्र शासन निर्णय (GR), फळपीक विमा, महाडीबीटी योजना आणि शेती क्षेत्रातील ताज्या घडामोडींच्या विश्वासार्ह वृत्तांकनासाठी abpmazha.com शी नियमित जोडलेले राहा.
महाराष्ट्रातील फळपीक विमा, हवामान सूचना, महाडीबीटी अनुदान व शेतकरी कर्जमाफीचे मोफत अधिकृत अपडेट्स थेट मोबाईलवर मिळवण्यासाठी खालील ग्रुप्स जॉईन करा:
