पीएम विश्वकर्मा योजना 2026: ₹3 लाख कर्ज, ₹15,000 टूलकिट अनुदान व मोफत प्रशिक्षण; ऑनलाईन अर्ज असा करा | ABP Majha
केंद्र सरकारच्या सूक्ष्म, लघु व मध्यम उद्योग मंत्रालयाने (MSME) सुरू केलेल्या ‘पीएम विश्वकर्मा योजना २०२६’ (PM Vishwakarma Scheme) अंतर्गत राज्यातील पारंपरिक कारागीर व बलुतेदारांना ₹३,००,००० (तीन लाख रुपये) पर्यंतचे विनातारण कर्ज अवघ्या ५% सवलतीच्या व्याजदरात दिले जात आहे. यासोबतच आधुनिक हत्यारे खरेदी करण्यासाठी ₹१५,००० टूलकिट ई-व्हाऊचर अनुदान, मोफत कौशल्य प्रशिक्षण आणि प्रशिक्षणादरम्यान दररोज ₹५०० विद्यावेतन (Stipend) थेट बँक खात्यात दिले जाते. राज्यातील पात्र कारागीर नजीकच्या आपले सरकार / सीएससी (CSC) केंद्रावर किंवा अधिकृत पोर्टलवर मोफत अर्ज करू शकतात.
- ₹३ लाखांपर्यंत विनातारण कर्ज: पहिल्या टप्प्यात ₹१ लाख (१८ महिने मुदत) आणि नियमित परतफेड केल्यास दुसऱ्या टप्प्यात ₹२ लाख (३० महिने मुदत) अवघ्या ५% व्याजदराने.
- ₹१५,००० मोफत टूलकिट अनुदान: मूलभूत प्रशिक्षण पूर्ण होताच आधुनिक अवजारे खरेदीसाठी ₹१५ हजार रुपयांचे ई-व्हाऊचर (e-RUPI) अनुदान.
- मोफत प्रशिक्षण व रोज ₹५०० भत्ता: ५ ते ७ दिवसांचे मूलभूत प्रशिक्षण आणि १५ दिवसांचे प्रगत प्रशिक्षण; प्रशिक्षणाच्या प्रत्येक दिवसाला ₹५०० थेट खात्यात.
- १८ पारंपरिक व्यवसायांचा समावेश: सुतार, लोहार, सोनार, कुंभार, चर्मकार/मोची, गवंडी, शिंपी, न्हावी, धोबी यासह १८ पारंपरिक बलुतेदारांना थेट संरक्षण.
- अधिकृत पोर्टल व मोफत नोंदणी: pmvishwakarma.gov.in या पोर्टलवर बायोमेट्रिक आधार पडताळणीद्वारे १००% मोफत ऑनलाईन नोंदणी उपलब्ध.
महाराष्ट्राच्या ग्रामीण आणि निमशहरी भागात पिढ्यानपिढ्या स्वतःच्या हाताने आणि पारंपरिक साधनांनी व्यवसाय करणाऱ्या लाखो कारागिरांसाठी आर्थिक पाठबळ अत्यंत गरजेचे होते. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अभाव आणि खेळत्या भांडवलाची कमतरता यामुळे हे पारंपरिक व्यवसाय संकटात सापडले होते.
या पार्श्वभूमीवर केंद्र सरकारने पारंपरिक कारागीर आणि शिल्पकारांच्या आर्थिक उन्नतीसाठी ‘पीएम विश्वकर्मा योजना’ (PM Vishwakarma Scheme) देशभरात लागू केली आहे. महाराष्ट्रात उद्योग संचालनालय आणि राष्ट्रीयीकृत बँकांच्या माध्यमातून या योजनेची प्रभावी अंमलबजावणी सुरू आहे.
१. पीएम विश्वकर्मा योजना २०२६ चे मुख्य स्वरूप व लाभ
पीएम विश्वकर्मा ही केंद्रीय क्षेत्र योजना (Central Sector Scheme) असून यावर केंद्र शासनामार्फत १३,००० कोटी रुपयांपेक्षा अधिक निधी खर्च करण्यात येत आहे.
या योजनेद्वारे पारंपरिक कारागिरांना औपचारिक अर्थव्यवस्थेत समाविष्ट करून त्यांना राष्ट्रीय ओळख, व्यवसाय भांडवल आणि अत्याधुनिक साधने एकाच छताखाली उपलब्ध करून दिली जातात.
योजनेअंतर्गत नोंदणी करणाऱ्या प्रत्येक कारागिराला अधिकृत ‘पीएम विश्वकर्मा डिजिटल ओळखपत्र’ (ID Card) आणि प्रमाणपत्र (Certificate) प्रदान केले जाते, ज्यामुळे त्यांना शासकीय योजना आणि बँकिंग सेवांमध्ये सर्वोच्च प्राधान्य मिळते.
२. विनातारण कर्ज सहाय्य आणि व्याजदर सवलत (Loan Structure)
पीएम विश्वकर्मा योजनेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे कोणत्याही तारण किंवा हमीशिवाय (Collateral-Free) मिळणारे सुलभ व्यावसायिक कर्ज आहे.
पात्र लाभार्थ्यांना एकूण ३ लाख रुपयांपर्यंतचे कर्ज दोन टप्प्यांमध्ये अतिशय सवलतीच्या दरात उपलब्ध करून दिले जाते. या कर्जावर केंद्र सरकारकडून तब्बल ८ टक्क्यांपर्यंत व्याज अनुदान (Interest Subvention) बँकांना दिले जाते, ज्यामुळे कारागिराला केवळ ५ टक्के व्याज भरावे लागते.
| कर्जाचा टप्पा | कमाल कर्ज रक्कम | परतफेड कालावधी | लाभार्थ्यासाठी व्याजदर |
|---|---|---|---|
| पहिला टप्पा (Tranche 1) | ₹१,००,००० पर्यंत | १८ महिने | ५% वार्षिक (सवलतीचा दर) |
| दुसरा टप्पा (Tranche 2) | ₹२,००,००० पर्यंत | ३० महिने | ५% वार्षिक (सवलतीचा दर) |
| एकूण कर्ज सहाय्य | ₹३,००,००० विनातारण | टप्प्याटप्प्याने सुलभ हप्ते | ८% सरकारी व्याज सवलत लागू |
पहिल्या टप्प्यातील १ लाख रुपयांचे कर्ज घेऊन त्याचे नियमित हप्ते फेडणाऱ्या कारागिरांना दुसऱ्या टप्प्यातील २ लाख रुपयांचे कर्ज त्वरित मंजूर केले जाते.
३. मोफत कौशल्य प्रशिक्षण व ₹१५,००० टूलकिट अनुदान
योजनेअंतर्गत पात्र लाभार्थ्यांना त्यांच्या पारंपारिक कौशल्यांमध्ये अधिक आधुनिकता आणण्यासाठी राष्ट्रीय कौशल्य विकास महामंडळाच्या (NSDC) माध्यमातून विशेष प्रशिक्षण दिले जाते.
प्रशिक्षण कालावधीत कारागिराचे दैनंदिन कामाचे नुकसान होऊ नये म्हणून शासनाकडून दररोज ५०० रुपयांचे विद्यावेतन थेट त्यांच्या आधार-लिंक बँक खात्यात वर्ग केले जाते.
| घटक | प्रशिक्षण कालावधी | दैनिक विद्यावेतन | अतिरिक्त आर्थिक लाभ |
|---|---|---|---|
| मूलभूत कौशल्य प्रशिक्षण (Basic Training) | ५ ते ७ दिवस (४० तास) | ₹५०० प्रति दिवस | प्रशिक्षण किट व मार्गदर्शन |
| प्रगत कौशल्य प्रशिक्षण (Advanced Training) | १५ दिवस किंवा अधिक | ₹५०० प्रति दिवस | आधुनिक मशिनरी हाताळणी |
| टूलकिट प्रोत्साहन अनुदान (Toolkit Incentive) | मूलभूत प्रशिक्षणानंतर | एकवेळ अनुदान | ₹१५,००० e-RUPI व्हाऊचर |
मूलभूत प्रशिक्षण यशस्वीरीत्या पूर्ण केल्यानंतर लाभार्थ्याला ₹१५,००० चे डिजिटल ई-व्हाऊचर (e-RUPI) दिले जाते. या व्हाऊचरचा वापर करून कारागीर त्यांच्या व्यवसायाशी संबंधित आधुनिक अवजारे अधिकृत विक्रेत्यांकडून खरेदी करू शकतात.
४. पीएम विश्वकर्मा योजनेतील १८ पारंपरिक व्यवसायांची यादी
केंद्र शासनाने या योजनेमध्ये हाताने आणि पारंपारिक अवजारांनी काम करणाऱ्या खालील १८ प्रमुख व्यवसाय प्रवर्गांचा समावेश केला आहे:
| अ.क्र. | पारंपरिक व्यवसाय (मराठी) | इंग्रजी नाव (Trade Name) | कामाचे स्वरूप |
|---|---|---|---|
| १ | सुतार | Carpenter (Suthar) | लाकडी फर्निचर व अवजारे बनवणे |
| २ | नाव / होडी बनवणारे | Boat Maker | लाकडी नावांची बांधणी व दुरुस्ती |
| ३ | शस्त्रकार / हत्यारे बनवणारे | Armourer | धारदार साधने व पारंपरिक शस्त्रे तयार करणे |
| ४ | लोहार | Blacksmith (Lohar) | लोखंडी शेती अवजारे व वस्तू तयार करणे |
| ५ | हातोडा व टूलकिट निर्माता | Hammer and Tool Kit Maker | धातूची अवजारे व हॅमर तयार करणे |
| ६ | कुलूप बनवणारे / दुरुस्त करणारे | Locksmith | किल्ली व कुलूप बनवणे आणि दुरुस्ती |
| ७ | सोनार | Goldsmith (Sonar) | सोने-चांदीचे दागिने घडवणारे |
| ८ | कुंभार | Potter (Kumhaar) | मातीची भांडी, विटा व कलाकुसर |
| ९ | मूर्तिकार / पाथरवट | Sculptor / Stone Carver | दगडी मूर्ती व पाषाण कोरीव काम |
| १० | चर्मकार / चांभार / मोची | Cobbler / Footwear Artisan | पादत्राणे बनवणे व चामड्याच्या वस्तू |
| ११ | गवंडी / मेस्त्री | Mason (Rajmistri) | घर व इमारत बांधकाम कारागीर |
| १२ | झाडू / चटई / टोपली बनवणारे | Basket / Mat / Broom Maker | बांबू, काथ्या व झाडू विणकाम |
| १३ | बाहुल्या व पारंपरिक खेळणी बनवणारे | Doll & Toy Maker | पारंपरिक लाकडी व कापडी खेळणी |
| १४ | न्हावी / केशकर्तनकार | Barber (Naai) | केशकर्तन व दाढी कटिंग सेवा |
| १५ | माळाकार / फुलवाले | Garland Maker (Malakaar) | फुलांचे हार व वेण्या गुंफणारे |
| १६ | धोबी / परीट | Washerman (Dhobi) | कपडे धुणे व इस्त्रीचे काम करणारे |
| १७ | शिंपी | Tailor (Darzi) | कपडे शिवणकाम व डिझाईनिंग |
| १८ | मासेमारी जाळे विणणारे | Fishing Net Maker | मासेमारीसाठी जाळे तयार करणारे |
५. पात्रता निकष आणि आवश्यक कागदपत्रे
पीएम विश्वकर्मा योजनेचा लाभ घेण्यासाठी अर्जदाराने खालील निकष पूर्ण करणे आवश्यक आहे:
- किमान वय: अर्जदाराचे वय अर्ज करताना किमान १८ वर्षे पूर्ण असावे.
- पारंपरिक व्यवसाय: अर्जदार स्वतः हाताने किंवा पारंपरिक साधनांनी वरील १८ पैकी एका व्यवसायात प्रत्यक्ष कार्यरत असणे आवश्यक आहे.
- कुटुंबातील एक सदस्य: एका शिधापत्रिका (रेशन कार्ड) कुटुंबातून केवळ एकाच व्यक्तीला या योजनेचा लाभ मिळू शकतो.
- इतर कर्ज योजनांचा लाभ: मागील ५ वर्षांत अर्जदाराने केंद्र किंवा राज्य शासनाच्या पीएम स्वनिधी (PMEGP), मुद्रा (MUDRA) किंवा तत्सम स्वयंरोजगार कर्ज योजनांचा थकीत लाभ घेतलेला नसावा.
- सरकारी नोकरी: केंद्र किंवा राज्य सरकारी सेवेतील कर्मचारी आणि त्यांच्या कुटुंबातील व्यक्ती या योजनेसाठी अपात्र आहेत.
अर्ज करताना लागणारी महत्त्वाची कागदपत्रे:
- आधार कार्ड (मोबाईल नंबर लिंक असणे अनिवार्य)
- बँक पासबुक झेरॉक्स (बँक खाते आधार व NPCI सोबत लिंक असणे गरजेचे)
- सक्रिय मोबाईल क्रमांक (OTP पडताळणीसाठी)
- रेशन कार्ड किंवा कुटुंब ओळख दस्तऐवज
- जातीचा दाखला (लागू असल्यास)
६. पीएम विश्वकर्मा पोर्टलवर ऑनलाईन अर्ज कसा करावा? (Step-by-Step Guide)
योजनेसाठी नोंदणी करण्याची संपूर्ण प्रक्रिया डिजिटल आणि पारदर्शक असून खालीलप्रमाणे पूर्ण करता येते:
- पायरी १: गावातील आपले सरकार सेवा केंद्र किंवा नजीकच्या सीएससी (CSC) केंद्राला भेट द्या.
- पायरी २: केंद्र चालक अधिकृत पोर्टल pmvishwakarma.gov.in वर सीएससी लॉगिन (CSC Login) द्वारे नोंदणी प्रक्रिया सुरू करेल.
- पायरी ३: अर्जदाराच्या आधार लिंक मोबाईलवर आलेला ओटीपी (OTP) प्रविष्ट करून बायोमेट्रिक अंगठ्याचा ठसा घेऊन ई-केवायसी पूर्ण करा.
- पायरी ४: वैयक्तिक माहिती, १८ पारंपरिक व्यवसायांपैकी स्वतःचा व्यवसाय प्रकार आणि बँक खात्याचा तपशील काळजीपूर्वक भरा.
- पायरी ५: व्यवसायाच्या आवश्यकतेनुसार टूलकिट अनुदान आणि पहिल्या टप्प्यातील १ लाख रुपयांच्या कर्जाची मागणी नोंदवून अर्ज सबमिट करा.
- पायरी ६: नोंदणी पूर्ण झाल्यावर डिजिटल पोचपावती आणि तात्पुरता नोंदणी क्रमांक (Application Reference Number) प्राप्त करा.
अर्ज सबमिट झाल्यानंतर ग्रामपंचायत किंवा स्थानिक स्वराज्य संस्था (नगरपरिषद/महानगरपालिका) स्तरावर अर्जाची पडताळणी केली जाते. पडताळणी पूर्ण होताच लाभार्थ्याला मोफत कौशल्य प्रशिक्षणासाठी पाचारण करण्यात येते.
७. अधिकृत पोर्टल व संपर्क हेल्पलाईन (Official Contacts)
योजनेच्या अधिकृत माहितीसाठी आणि तक्रार निवारणासाठी खालील संपर्क साधनांचा वापर करावा:
- अधिकृत राष्ट्रीय पोर्टल: pmvishwakarma.gov.in
- केंद्रीय एमएसएमई मंत्रालय पोर्टल: msme.gov.in
- राष्ट्रीय टोल-फ्री हेल्पलाईन: १८००-२६७-७७७७ / ०११-२३०६१५००
- महाराष्ट्र उद्योग संचालनालय: नजीकचे जिल्हा उद्योग केंद्र (District Industries Centre – DIC) किंवा जिल्हा अग्रणी बँक (Lead Bank).
८. विचारले जाणारे महत्त्वाचे प्रश्न (FAQ – People Also Ask)
Question: पीएम विश्वकर्मा योजनेसाठी ऑनलाईन अर्ज शुल्क किती आहे?
Answer: पीएम विश्वकर्मा योजनेसाठी नोंदणी पूर्णपणे मोफत (Zero Fee) आहे. सीएससी (CSC) केंद्रांना यासाठी केंद्र शासनाकडून थेट मानधन दिले जाते, त्यामुळे अर्जदाराने कोणतेही शुल्क देण्याची आवश्यकता नाही.
Question: ₹१५,००० चे टूलकिट अनुदान रोख स्वरूपात बँक खात्यात जमा होते का?
Answer: नाही, हे अनुदान रोख स्वरूपात दिले जात नाही. मूलभूत कौशल्य प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यावर लाभार्थ्याला १५ हजार रुपयांचे डिजिटल ई-व्हाऊचर (e-RUPI) दिले जाते, ज्याद्वारे आधुनिक अवजारे खरेदी करता येतात.
Question: या योजनेतील कर्जासाठी काही गहाण किंवा तारण ठेवावे लागते का?
Answer: नाही, पीएम विश्वकर्मा कर्ज १००% विनातारण (Collateral-Free) आहे. केंद्र सरकार स्वतः या कर्जाची पत हमी (Credit Guarantee) बँकांना देते.
Question: एका कुटुंबातील दोन सदस्य या योजनेचा लाभ घेऊ शकतात का?
Answer: नाही, शासकीय नियमानुसार एका रेशन कार्ड कुटुंबातून केवळ एकाच सदस्याला पीएम विश्वकर्मा योजनेचा लाभ दिला जातो.
Question: कौशल्य प्रशिक्षणादरम्यान मिळणारा रोजचा भत्ता कधी जमा होतो?
Answer: प्रशिक्षणाच्या प्रत्येक दिवसाला मिळणारा ₹५०० विद्यावेतन (Stipend) प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यावर थेट लाभार्थ्याच्या आधार सीडेड बँक खात्यात थेट लाभ हस्तांतरण (DBT) द्वारे जमा केला जातो.
९. सारांश व अंतिम निष्कर्ष
पीएम विश्वकर्मा योजना २०२६ ही महाराष्ट्रातील पारंपरिक बलुतेदार, शिल्पकार आणि कारागिरांना आर्थिक स्वावलंबन देणारी एक क्रांतिकारी योजना ठरत आहे. ५ टक्के सवलतीचा व्याजदर, विनातारण कर्ज आणि १५ हजार रुपयांचे मोफत टूलकिट यामुळे पारंपरिक व्यवसायांना नवी संजीवनी मिळत आहे.
पात्र कारागीर बांधवांनी विलंब न करता नजीकच्या सीएससी केंद्रावर जाऊन आपली मोफत नोंदणी त्वरित पूर्ण करून घ्यावी. अशाच ताज्या सरकारी योजना, शासन निर्णय (GR) आणि अर्थविषयक महत्त्वाच्या घडामोडींसाठी abpmazha.com ला नियमित भेट देत राहा.
राज्यातील शेतकरी कर्जमाफी, महाडीबीटी योजना, लाडकी बहीण, पीएम विश्वकर्मा, पीक विमा, मोफत वीज आणि सर्व सरकारी भरतीच्या अधिकृत अपडेट्स थेट मोबाईलवर मिळवण्यासाठी आमचे ग्रुप्स जॉईन करा:
